वैदेशिक रोजगारीको अवस्था-बिश्वब्यापिकरण ले विश्वको अर्थतन्त्र,सस्कृति, जनसंख्या, अंतरदेशीय व्यापार, सामान ,सेवा सम्बन्धि व्यापार, लगानी प्रवाहमा अंतरर्निभरता बडाउछ। बिश्वब्यापिकरण र आधुनिकरण संगै विश्वमा प्रबिधि,  सेवासाथै सामानहरुएउटा भूगोलबाट अर्को भूगोल सम्म सजिलै आयात निर्यात भए जस्तै मानब संसाधन पनि एउटा देशबाट अर्को देश सम्म अर्थात् कुनै देशका मानब संसाधन विश्वका विभिन्न देशहरुमा आफ्नो देशको सिमा पार गरेर छरिएर रहेको देखिन्छ। मानब संसाधनको अन्तरदेशी आवतजावत बिश्वब्यपिकरणसंगै जोडिएको हुन्छ।नेपालको सन्दर्भमा मानब संसाधनको अन्तरदेशी आवतजावत वैदेशिक रोजगारीको सिलसिलामा बढदै गइरहेको विभिन्न तथ्यांक मार्फत देखिन्छ।

नेपाली मानव संसाधनहरू रोजगारीकोलागी अस्थायी रुपमा विभिन्न  गन्तव्यहरूमा जाने  एक साधारण घटना बनेको छ। पारिवारिक स्तरमा, बैदेशिक रोजगारीमा गएका सदस्यबाट आर्थिक सहायता लिनुले परिवारको शैक्षिक, आर्थिक, उद्यमी, र सामाजिक जीवनलाई अग्रणी प्रभाव पर्दछ । रेमिटेन्सले लाखौं गरीबीग्रस्त प्रवासी परिवारहरूको सामाजिक र आर्थिक विकासमा योगदान गर्दै आएको छ । (Nepal Labour Migration Report -2022)

नेपाली नागरिकहरूको ठूलो मात्रामा रोजगारी बैदेशिक को लागी विभिन्न कारणहरूबाट गएको पाईन्छ: गरिबी, घरेलु रोजगारीका अवसरहरूको कमी, द्वन्द र अन्य सामाजिक, पर्यावरणिक र राजनीतिक कारणहरू, र गन्तब्य देशहरुमा दक्ष र अर्ध दक्ष मानब संसाधनको उच्च ज्याला सहित माग हुनु।  २००८/०९ देखि २०२१/२२ सम्म, ४.७ मिलियनभन्दा बढी नयाँ श्रम स्वीकृति नेपाली प्रवासीहरूलाई बैदेशिक रोजगारीमा काम गर्नका लागि जारी गरिएको पाईन्छ । बैदेशिक रोजगारीको लागी जाने मानव संसाधनहरूमा पुरुषहरूको संख्या महिलाहरूकोभन्दा बढी पाईन्छ। (Nepal Labour Migration Report -2022,पृष्ठ संख्या ५३, ५७)

नेपालीहरुको बैदेशिक रोजगारीको सबैभन्दा धेरै आक्रशक गन्तव्यहरू ६ (GCC) खाडी देशहरु साउदी अरब ,यूनाईटेड अरव ईमीरेट्स,कुबेत,बहराईन, कतार, ओमान र मलेशिया रहेकाछन्।त्यसैगरि  क्रोएशिया, साइप्रस, मालदीभ्स, माल्टा, पोल्याण्ड, रोमेनिया, टर्की र युके जस्ता देशहरू पनि पछिल्ला वर्षहरूमा महत्त्वपूर्ण रोजगारीको गन्तव्यको रूपमा उदाएको देखिन्छ। २०१९/२० देखि २०२१/२२ सम्मका बीचमा, महिला नेपाली महिला श्रमिकहरू अधिकांशतः खाडी सहरहरूमा गएका थिए, तर क्रोएशिया, साइप्रस, जोर्डन, माल्टा, रोमेनिया र टर्की जस्ता देशहरू महिला श्रमिकहरूको लागी  पुरुषहरूकोहरुको तुलनामा महत्वपूर्ण र उदयमान गन्तव्यको रुपमा रहेको पाईन्छ। मुकाबलामा अधिक प्रमुख र उभिएका गन्तव्यहरू थिए। बिदेश जाने कामदारहरूको ८५ प्रतिशत भन्दा बढी ६ (GCC) खाडी देशहरु र मलेशिया ले ओगटेकोछ ।( Nepal Labour Migration Report -2022)

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा जम्मा १५५५९६१ घरबाट , पुरुष १७९९६७५ र महिला ३९०९१७  गरि जम्मा २१९०५९२ जनसंख्या विभिन्न कारणले  देशबाट बाहिर रहेको देखिन्छ । भूगोल अनुसार सबैभन्दा बढी तराईबाट १०८३८०९ र क्रमश पहाड र हिमालबाट ९९०७२३ र ११६०६०  देशबाट बाहिर रहेकोरहेको देखिन्छ। त्यसैगरि प्रदेश  अनुसार सबैभन्दा बढी लुम्बिनी प्रदेशबाट ४२०९०६ र सबैभन्दा कम कर्णाली प्रदेशबाट ९४३२० जनसंख्या देशबाट बाहिर रहेकोरहेको देखिन्छ।देशका नगरपालिकाहरुबाट जम्मा १०४४५६६ घरबाट, पुरुष ११८६९८०  र महिला २८१५३७ गरि जम्मा १४६८५१७  जनसंख्या र  त्यसैगरी गाउँपालिका बाट जम्मा ५११३५९   घरबाट, पुरुष ६१२६९५   र महिला १०९३८० गरि जम्मा  १२२०७५  जनसंख्या देशबाट बाहिर रहेकोरहेको देखिन्छ। (राष्ट्रिय जनगणना प्रतिबेदन २०७८)

नेपाल सरकारबाट बैदेशिक रोजगरिकोलागी २०७८-०७९ मा श्रमस्विकृती लिनेहरुको  आंकडाहेर्दा  बैदेशिक रोजगारीको लागि १४८ ओटा विश्वका विभिन्न देशहरुका लागि श्रम स्विकृती लिएको पाइन्छ। जसमा श्रम स्विकृती लिएका जम्मा ६३००९० मध्ये  नया ३४८६६८ ले श्रम स्विकृती लिएको देखिन्छ। श्रम स्विकृती लिएकाश्रमिकको सिपअनुसारको  वर्गिकरण  हेर्दा  दक्ष सिप नभएका महिला र पुरुष झन्डै आधा जस्तो क्रमश  २६१७२ र २१३६६ देखिन्छ। त्यसैगरी सीपयुक्त,अर्धसीपयुक्त,ब्यबसायिक  सीपयुक्त, उच्च सीपयुक्त  महिला र पुरुष  क्रमश २६१७२ , २६८४५६, ५००६७,६२७,११० र २१३६६,२३४३३,४४६१,५३,१५ ले श्रम स्विकृती लिएको देखिन्छ। ( बार्षिक श्रम स्वीकृति विवरण २०७८-२०७९, बैदेशिक रोजगार विभाग)

नेपालको वैदेशिक रोजगारीका लागि श्रम स्विकृती लिएका १४८ ओटा विश्वका विभिन्न रास्ट्रहरुमध्ये प्रमुख दश (१० ) रास्ट्रहरुमा गल्फराष्ट्रहरू  साउदीअरब, कतार, युनाइटेड अरबइमिरेट, ओमान, कुबेत ,बहराइन कासाथै मलेसिया ,जापान ,क्रोसिया ,बेलायतकोलागि  श्रम स्विकृती लिएको देखिन्छ । त्यसैगरी श्रम स्विकृतिलिने प्रमुख दश जिल्लाहरु  क्रमश धनुषा, सिराहा, मोहत्तरी, झापा, मोरङ, नवलपरासी, सर्लाही, रुपन्देही, सप्तरी, तनहुँ, सुनसरी ले श्रम स्विकृती लिएको देखिन्छ। (बार्षिक श्रम स्वीकृति विवरण २०७८-२०७९, बैदेशिक रोजगार विभाग)

वैदेशिक रोजगारीको समाजमा पार्न सक्ने प्रभावहरु

सकारात्मक प्रभाव

आर्थिक प्रभाव: नेपाली आप्रवासी कामदारहरूले पठाएको रेमिट्यान्सले देशको अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण हिस्सा बनाउँछ।  गरीबी कम गर्न मद्दत गर्छन, र धेरै परिवारहरूको जीवनस्तर सुधार्छ। रेमिट्यान्सले नेपालमा शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, आवास र पूर्वाधारमा लगानी गरेको छ।

रोजगारीका अवसरहरू: वैदेशिक रोजगारीले नेपाली कामदारहरूका लागि रोजगारीका अवसरहरू उपलब्ध गराएको छ, विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रका सीमित रोजगारीका सम्भावनाहरू। यसले अतिरिक्त श्रमशक्तिलाई समाहित गरेको छ र बेरोजगारी दर घटाएको छ।

सीप र ज्ञान हस्तान्तरण: विदेशमा काम गर्दा नेपाली कामदारहरूलाई नयाँ प्रविधि, कार्य अभ्यास र सीपहरूबारे जानकारी गराउँछ। उनीहरूले बहुमूल्य अनुभव र ज्ञान प्राप्त गर्छन् जुन उनीहरू नेपाल फर्किएपछि लागू गर्न सकिन्छ, जसले सम्भावित आर्थिक विकास र नवप्रवर्तनमा योगदान पुर्‍याउँछ।

सामाजिक र सांस्कृतिक प्रभाव: वैदेशिक रोजगारीले नेपाली समाजमा सामाजिक र सांस्कृतिक गतिशीलतामा परिवर्तन ल्याएको छ।

नकारात्मक प्रभाव

ब्रेन ड्रेन: उच्च दक्ष र शिक्षित व्यक्तिहरूले राम्रो अवसरको लागि विदेशमा नेपाल छाडेर मानव पूँजी गुमाउनु पर्दा ब्रेन ड्रेन घटनाको चिन्ता छ। यसले देशलाई विभिन्न क्षेत्रमा आवश्यक पर्ने दक्ष जनशक्तिबाट वञ्चित गरेर दीर्घकालीन विकासमा असर पार्न सक्छ।

सामाजिक चुनौतिहरू: बैदेशिकरोजगारीले सामाजिक चुनौतिहरू निम्त्याउन सक्छ, जस्तै परिवार छुट्टिने, सम्बन्धमा तनाव, र पछाडि छोडिएका महिला र बालबालिकाहरूका लागि बढ्दो जोखिमहरू। कतिपय देशहरूमा नेपाली आप्रवासी कामदारहरूले श्रम शोषण, दुर्व्यवहार र मानवअधिकार उल्लङ्घनका घटनाहरू भएका छन्।यसकाकारण परिवारका सदस्यहरूको अनुपस्थितिले पारिवारिक संरचना, भूमिका र सम्बन्धमा परिवर्तन ल्याउन सक्छ।

रेमिट्यान्समा निर्भरता: नेपालको अर्थतन्त्र रेमिट्यान्समा धेरै निर्भर भएको छ, जसले आर्थिक कमजोरीहरू सिर्जना गर्न सक्छ। विश्वव्यापी आर्थिक अवस्थाहरूमा हुने उतारचढाव वा आयोजक देशहरूमा बसाइँसराइसम्बन्धी नीतिहरूमा परिवर्तनले रेमिट्यान्स आप्रवाहमा प्रतिकूल प्रभाव पार्न सक्छ, यसले देशको अर्थतन्त्र र उनीहरूमा निर्भर परिवारहरूको जीविकोपार्जनमा असर पार्न सक्छ।

व्यापार घाटा:बैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त आम्दानीले व्यक्ति र परिवारको सामाजिक,आर्थिक अवस्थामा सुधार हुँदा उनीहरुको क्रय क्षमता बढ्ने र जसको कारण बस्तु तथा सेवा को माग उच्च हुने र जुन मागलाई स्वदेशी उत्पादनले मात्र धान्न नसक्दा अधिक आयात हुन गइ दीर्घकालीन रुपमा समग्र देशकोव्यापार घाटा बढ्न जानछ।

फर्किनेको एकीकरण: नेपाली समाजमा फर्केका आप्रवासीहरूको पुन: एकीकरणले चुनौतीहरू खडा गर्न सक्छ। कतिपय आप्रवासीहरूले आफूले हासिल गरेको सीपको सदुपयोग गर्न कठिनाइको सामना गर्नुपरेको छ र नेपालमा सीमित रोजगारीका अवसरहरू छन्। फर्केकाहरूका लागि सामाजिक र मनोवैज्ञानिक पुनर्मिलन पनि चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ।

निष्कर्ष

बैदेशिक रोजगारीका सकारात्मक र नकारात्मक प्रभाव दुवै देखिएतापनि बढदो बैदेशिक रोजगारीले समाज र देशको दीर्घकालीनरुपमा आर्थिक समाधान हुन सक्दैन। किनकि यसले देशलाई विभिन्न क्षेत्रमा आवश्यक पर्ने दक्ष जनशक्तिबाट वञ्चित गरेर दीर्घकालीन विकासमा असर पार्न सक्छ। झन्डै आधा जसो दक्षसिप नभएकाहरु बैदेशिक रोजगारीमा गएको तत्थ्याँकले देखाउंछ। जसलेगर्दा उनीहरुको सुरक्षा देखि स्वास्थ्यमा समेत प्रतिकुल असर पर्नसक्छ। श्रम अनुसारको मूल्य नदिई श्रम शोषण हुनसक्छ ।बैदेशिक रोजगारीमा गएका महिलाहरु हिम्साको शिकार हुन् सक्छ।जुनकुरा विभिन्न समयमा सुनिने र आउने सुचनाहरु र  तथ्यांकहरुले  समेत प्रमाणीत गर्दछ।

यी दीर्घकालीन बैदेशिक रोजगारीका नकारात्मक प्रभाव प्रभावहरूलाई सम्बोधन गर्न, नेपालले घरेलु रोजगारीका अवसरहरू प्रवर्द्धन गर्न, शिक्षा र सीप विकासमा लगानी गर्न र उद्यमशीलता र नवप्रवर्तनको लागि सक्षम वातावरण सिर्जना गर्नमा ध्यानदिनु महत्त्वपूर्ण छ। थप रूपमा, आप्रवासी कामदारहरूको अधिकार र कल्याणको रक्षाका लागि पहलहरू, साथसाथै फर्किएपछि उनीहरूको पुन: एकीकरणलाई समर्थन गर्ने प्रयासहरू आवश्यक छन्। वैदेशिक रोजगारीको सकारात्मक र नकारात्मक प्रभावलाई व्यवस्थापन गरेर नेपालले अधिकतम लाभ लिनसक्छ।

सन्दर्भ सामाग्री सूची

National Statistics Office.(2021).National population and Housing census (National Report). Ramsahpath, Thapathali, Kathamandu,Nepal.

Government of Nepal Ministry of Labour, Employment and Social Security.(2022).The Nepal Labour Migration Report.Kathamandu,Nepal.

नेपाल सरकार,श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालय,वैदेशिक रोजगार विभाग(2078/79). वार्षिक श्रम स्वीकृति विवरण.ताहाचल,काठमाडौँ ,नेपाल.