समाज मानिसहरूको एक यस्तो संगठन हो जहाँ उही रीतीरिवाज, भाषा आदिको प्रयोग हुन गइरहेको पाइन्छ । सामान्यता सरल अर्थमा भन्नुपर्दा मानिसहरू र तिनिहरूको घरबस्तुको समूहलाई नै समाज भनेर चिनिन्छ। नेपाल एक धेरै प्रकारका विविध संस्क्रिती, धर्म, समाज र व्यक्ति भएको राष्ट्र हो । यहाँ सबैजना मिलेर बस्ने गर्दछन् । नेपालमा यतिको विविधता हुँदा पनि सँगै बस्ने बाटो खोजेर एक हुन प्रयत्न गर्ने हाम्रा नेपाली जनताहरु साँच्चिकै नै राम्रो मनका हुन्। यती धेरै विविधता र फरक सोचले नै गर्दा यहाँ केही न केही ठाउमा समस्या रहने नै गर्दछ । समाजमा रहेका समस्या जसले समाजमा नकारात्मक प्रभाव फैलाउने र समाजमा विविधपूणर् रहेका मानिसहरूमा नकारात्मक जागरूकता फैलाउने तत्वहरुलाई नै हामीले सामाजिक समस्या भनिन्छ्र । आरवीरमा समाज भनेको संस्कृति जात, जाति र व्यक्तिको घोलिएकी एक तत्त्व ने हो। अर्को भाषामा मानिस र उ बस्ने घर वरपरको संरचना नै समाज हो । यस्तो समाजमा रहेका समस्याले हामीलाई पनि प्रभाव पाने गर्दछ ।
 
नेपालमा सामाजिक समस्याहरूले बहुधातु विभक्ति, विभेद, असामाजिकता, अशिक्षा, अर्थव्यवस्थाका असमानता, राजनैतिक अस्थिरता, जातिय तथा लिङ्गभेद, मानव अधिकारका उल्लंघन, अपराध र अदालती विवाद, गरीबी, स्वास्थ्य सेवाको अभाव, वातावरणीय समस्याहरू जस्ता विविध समस्याहरूले प्रभावित गर्दछन्। सामाजिक समस्याको कुरा गर्दायस उत्तरमा आज ति मध्य केही समस्याहरूमा प्रकास पारिएको छ ।

बहुधातु विभक्तिले नेपाली समाजमा गहिरो प्रभाव गरेको छ। जातिगत, जातीय र भाषा-सांस्कृतिक विभेदले समाजमा समानता र सदाचारको अभाव प्रस्तुत गर्दछ। धार्मिक र परंपरागत मान्यताहरूको खातिर नेपालमा महिलाहरूलाई जातिय तथा लिङ्गभेदका प्रतिबन्धहरू झेल्नुपर्दछ। महिलाहरूलाई अनापत्तिका साथ शिक्षित हुन दिइने प्रतिबन्धहरू र आर्थिक समृद्धिमा असमानताले उनीहरूलाई समस्याहरूमा परेको छ।

कारणः जातीय, जातिगत, भाषाविजातीय विभेदले सामाजिक समानता र सदाचारको अभाव प्रस्तुत गर्दछ। जाति र जातीयताका मुद्दाले समाजलाई असामाजिकताको अवस्थामा राख्छ। विभेदका कारणले अर्थव्यवस्था, शिक्षा, रोजगार, न्याय र समानता लागू हुन सक्दैन।

प्रभावः बहुधातु विभक्तिले समाजमा टुक्राउँदो भावना, संघर्ष, आत्महत्या, असहजता, बिच्छेद र असामाजिकताको वातावरण पैदा गर्दछ। जातीय विभेदले विभाजन, विरोध र घृणा जस्ता समस्याहरू उत्पन्न गर्दछ।

समाधानः सशक्त संविधान, सशक्त न्याय प्रणाली, जातीय तथा सांस्कृतिक समानता प्रमाणित गर्ने कानुन र जागरुकता, समाजको जागरूकता र शिक्षा लागू गर्ने, नेपाली समाजमा समानता र सदाचारको महत्व प्रमाणित गर्ने वा जातीय विभेदलाई कम गर्ने कार्यक्रमहरू अवलम्बन गर्नुपर्छ।

नेपालमा गरीबीले पनि गहिरो प्रभाव प्रदान गर्दछ। गरीबीले सामाजिक सुरक्षा, शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, खानेपीने प्रविधिहरू, आवास, रोजगार र आर्थिक स्वाधीनताको अभाव प्रस्तुत गर्दछ। गरीबीले अन्याय, बालश्रम, बालिका बिधवा, बेटी बिछोड, न्यूनतम मजदुरी, अभावी योजनाहरू, विकासमा पीछे परेको छकारणः गरीबीले सामाजिक सुरक्षा, शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, पोषण, आवास, रोजगार र आर्थिक स्वाधीनताको अभाव प्रस्तुत गर्दछ। विभाजन, अनुचित आर्थिक नीति, अदालती न्यायव्यवस्थामा दोष, अवसाद, बढ़ी जनसंख्या, अर्थव्यवस्थाको असमानता, आदि गरीबीका कारणहरू हुन सक्छन्।

प्रभावः गरीबीले अन्याय, बालश्रम, बालिका बिधवा, बेटी बिछोड, न्यूनतम मजदुरी, अभावी योजनाहरू, विकासमा पीछे परेको छ। गरीबीले सामाजिक औद्योगिकी र आर्थिक विकासलाई प्रतिबन्ध गर्दछ।

समाधानः गरीबीको समाधानका लागि सामाजिक सुरक्षा, आर्थिक र सामाजिक स्वाधीनताका नीतिहरू, गरिबीबाट मुक्ति गराउने कार्यक्रमहरू, शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाका पहुँचका सुविधाहरू, गरीबीबाट आगामीको सशक्तीकरण, आर्थिक सशक्तीकरण, रोजगार सृजन र गरिबीलाई न्याय सुनिश्चित गर्ने कार्यहरू अवलम्बन गर्नुपर्छ।

नेपालमा अर्थव्यवस्थाका असमानताले समाजमा विभेद तथा असामाजिकताको सिर्जना गर्दछ । कार्यस्थानमा लिङ्ग, जाति, जातीयता र पारिवारिक सम्बन्धको आधारमा आधारित छुट्याउनुपर्ने व्यवस्था र अर्थव्यवस्थाले समाजमा सामाजिक समानता र सुरक्षाको अभाव बढाउँछ।

कारणः अर्थव्यवस्थाका असमानताले समाजमा विभेद तथा असामाजिकताको सिर्जना गर्दछ । अर्थव्यवस्थाको नियमन र नीतिहरू, राजनीतिक दुरुपयोग, भ्रष्टाचार, असामान्य माफिया, संगठित अपराध, आदि अर्थव्यवस्थाका कारणले असमानता उत्पन्न गर्दछ ।

प्रभावः अर्थव्यवस्थाका असमानताले समाजमा विभेद र असामाजिकताको वातावरण पैदा गर्दछ। सामाजिक समानता र सुरक्षाको अभाव, अभियान, भ्रष्टाचार, विरोध र न्यायप्रणालीका विधानको उल्लंघन, अर्थव्यवस्थामा असमानता र अधिकारहरूको अप्रचलन, आदि प्रभावहरू हुन सक्छन्।

समाधानः समान आर्थिक नीति, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, न्याय प्रणालीको सुधार, न्यायका साथ समानता र सुरक्षाको प्रमाणित कानुन, सामाजिक आवासका योजनाहरू, आर्थिक विकासलाई सबैले लाभ पहुँचाउने कार्यक्रमहरू, आदि अवलम्बन गर्नुपर्छ।
 
नेपालमा राजनीतिक अस्थिरता र निरन्तर राजनीतिक विवादले समाजमा अस्थायीता, अविश्वसनीयता, अशान्ति र अविश्रान्तिलाई प्रबल प्रभाव प्रदान गर्दछ। नियमनसहितका विवादहरूले अविश्वसनीयता र न्यायको भरमिट सबैभन्दा ठूलो चुनौती प्रस्तुत गर्दछ।
कारणः नेपालमा राजनीतिक अस्थिरता र निरन्तर राजनीतिक विवादले समाजमा अस्थायीता, अविश्वसनीयता, अशान्ति र अविश्रान्तिलाई प्रभाव प्रदान गर्दछ। नियमनसहितका विवादहरूले अविश्वसनीयता र न्यायको भरमिट सबैभन्दा ठूलो चुनौती प्रस्तुत गर्दछ।

प्रभावः राजनीतिक अस्थिरताले समाजमा निरन्तर विवाद, अशान्ति, अविश्रान्ति, अविश्वसनीयता, अव्यवस्था, न्यायको अप्रचलन, सामान्य जनताले विश्वास गर्न असमर्थता, आदि प्रभावहरू प्रस्तुत गर्दछ।

समाधानः स्थिर राजनीतिक प्रणाली, सशक्त न्याय प्रणाली, सुरक्षा, नियमन र निष्पक्षताका नीति, लोकतान्त्रिक संस्थाहरूको विकास, लोकतान्त्रिक शिक्षा, जनसंचार र सशक्त समुदायको सहभागिता र जागरुकता अवलम्बन गर्नुपर्छ ।
भ्रष्टाचार भनेकोले अदालती न्यायव्यवस्था, सार्वजनिक सेवा, राजनीतिक व्यवस्था, अर्थव्यवस्था, नीति र कानूनका क्षेत्रमा आफ्नो स्वार्थका लागि अनुया यी, अनुचित तरिकाले धन वा वरदान, सुविधा, सम्पत्ति, पद, प्रभाव, आदि प्राप्त गर्ने, जाली चलचित्रहरू बनाउने गरी प्रयोग गरिने अनैतिकता वा कुरुपती भनिन्छ। भ्रष्टाचार एक सामाजिक समस्या हो जसले विभिन्न देशहरूमा बड़ाउने खतरा छ । भ्रष्टाचारले अन्याय, विकृति, न्याय व्यवस्थामा घोटाला, विपरीत आर्थिक नीति, न्यायप्रणालीमा दोष, आदि कारणले समाजलाई आघात पुर्याउँछ ।

कारणः भ्रष्टाचारका कारणहरूमा अन्यायपूणर् नीतिहरू, भ्रष्टाचारीको आर्थिक लालाच, कानूनको अप्रचलन, अनुपालन र संघटना, सार्वजनिक संस्थाहरूमा निजीकरणको अभाव, विदेशी वित्तीय सहायताका संरक्षण, न्यायप्रणालीमा दोष र कार्यविधिहरूका अभाव, आदि समावेश गरिन्छन्।

प्रभावः भ्रष्टाचारको प्रभावले समाजलाई अन्याय, आर्थिक नुक्सान, विश्वासहीनता, सार्वजनिक आवश्यकता सेवामा असुरक्षा, विकासको अवरुद्धता, न्यायप्रणालीमा आशावाद, आदि प्रभावहरू प्रस्तुत गर्दछ।

समाधानः भ्रष्टाचारको समाधानका लागि कानुनलाई सशक्त बनाउने, भ्रष्टाचारबाट मुक्त संस्थाहरूको स्थापना र अनुदान, सार्वजनिक प्रशासनलाई पारदर्शिता, जागरूकता र जवाफदेहीमा वृद्धि, तकनिकलाई लागू गर्ने, सार्वजनिक संविधान, न्याय प्रणाली, निर्वाचन प्रक्रिया, आदि कानुनहरूमा सुधार गर्नुपर्छ। साथै, सार्वजनिकताको बढ़ोतरी, न्यायाधीशहरूको निष्पक्षता, जागरूक समाज र सांस्कृतिक बदलाव, सामाजिक शिक्षा र जागरूकता, आदि उपायहरूलाई अवलम्बन गर्नुपर्छ। भ्रष्टाचार समस्याका समाधानमा समाजिक सहभागिता, सामाजिक न्याय, न्यायप्रणालीको प्रभावशील अनुपालन, सार्वजनिकताको वृद्धि, संवैधानिक प्रणालीको सुधार, जागरूक समाज र सतर्कता, आदि प्रयासहरूको महत्व छ। भ्रष्टाचारमुक्त नेपालको सच्चाई मात्र सामाजिक सुरक्षा, न्याय र समृद्धिको आधारमा सम्भव हुन्छ।

संक्षेपमा भने, नेपालमा सामाजिक समस्याहरूका रूपमा बहुधातु विभक्ति, गरीबी, अर्थव्यवस्थाका असमानता, राजनैतिक अस्थिरता, जातिय तथा लिङ्गभेद, मानव अधिकारका उल्लंघन, अपराध र अदालती विवाद, स्वास्थ्य सेवाको अभाव, वातावरणीय समस्याहरू जस्ता विविध समस्याहरूले प्रभावित गर्दछन्। यसलाई समाधान गर्नका लागि व्यापक सामाजिक संघर्ष, सदभाव, शिक्षा, संघीयता, न्याय र समृद्धि लाई अग्रिम राख्नुपर्छ।मानवहरूले आफ्नो सामर्थ्य र एकताले समाजिक समस्याहरूलाई अन्त गर्न सक्छन्। सक्षम औद्योगिकता, सहकार्य, सामाजिक न्याय, शिक्षा, जागरूकता, सशक्त संघर्ष, न्याय प्रणालीको सुधार र सामाजिक संस्थाहरूको सशक्तिकरणले समाजमा परिवर्तन ल्याउन सक्छन्। यसरी हामी एकतामा राजी भएर सामाजिक समस्याहरूलाई समाप्त गर्न सक्छौं ।

सुस्मित पौडेल, शुसान्त पौडेल 
आदर्श बिद्यामन्दिर आ. मा. बि, बागलुङ